سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
50
طب در دوره صفويه ( فارسى )
قاطعانه اظهار مىدارد كه تنباكو در سال 1014 به هند آورده شد ، اما دانه اين گياه از قديم به عنوان يك دارو مورد استفاده قرار مىگرفته است . او مىنويسد : « اينك همهء مردم از شريف و عامى برگ تنباكو مىكشند . . . و جاى تعجب است كه استعمال اين ماده اين چنين جهانگير شده است و همه به آن مبتلا گشتهاند فقط خدا مىداند كه چرا تنباكو از ملزومات حياتى مردم گرديده است و چرا مردم سراسر جهان دود مسموم آن را وارد بدن خود مىسازند ؟ » قهوه قبل از تنباكو به ايران يافت . اين ماده براى اولين بار از حبشه و از طريق يمن آورده شد . لغت قهوه از كافا كه نام ايالتى در جنوب حبشه است گرفته شده است و سپس شيخ الشزيل آن را به مكا در يمن آورد و در آنجا آن را « قهوه » كه نام نوعى شراب قديمى بود ناميد و با همين نام هم وارد ايران شد . چاى هم مىبايست قاعدتا از چين به ايران آورده شده باشد زيرا در قديم اصلا آن را « چاى خطائى » مىناميدند . در عرض چند سال پس از ورود اين مواد به ايران ، در تمام شهرها و در طول تمام راهها اماكنى به نام قهوهخانه به وجود آمد و مردمى كه عادت داشتند غم و غصه خود را در استعمال ترياك و يا در جامهاى شراب غرق كنند اينك به مواد كمضررترى رو آورده و استكان پشت استكان قهوه مىنوشيدند و يا مرتبا قليان مىكشيدند . شاه عباس كبير كه فكر مىكرد قهوهخانهها محل نشو و نماى عقايد سياسى و توطئه چينى است كشيدن قليان را در قهوهخانهها ممنوع ساخت اما ديرى نگذشت كه ديد مرتكبين اين جرم به قدرى زياد و واردات قاچاق تنباكو به قدرى فراوان است كه اجراى دستورش غير ممكن مىباشد لذا فرمان سابق خود را نقض كرد و اجازه داد تا مردم آزادانه قليان بكشند ، و سپس ماليات سنگينى براى واردات تنباكو وضع كرد . چندى بعد با اضافه شدن قند به چاى و قهوه ، نوشيدنى مطبوعى به وجود آمد و آنچه كه تا اين زمان بيشتر نوعى دارو محسوب مىگشت اينك تبديل به نوعى غذا گرديد ، غذائى كه زندگى مردم عادى را دستخوش شگرفى ساخت . از آن پس ديگر در مجالس عيش و عشرت تنها مشروب نوشيده نمىشد و يا به جاى ترياك قابض و مضعف و سستكننده داروى ارزان قيمتى در اختيار مردم قرار گرفته بود كه مصرف مىگشت . استقبال مردم از چاى و قهوه چنان شديد بود كه به زودى در قهوهخانهها اتاقهاى مخصوص صرف چاى و قهوه درست شد ، به كارگران بيشترى نياز پيدا شد و ساخته شدن وسايل تهيه جديدى الزامى گرديد و بالطبع به موزات آن امكان ازدياد مالياتها نيز بوجود آمد . طبيعى است كه اطبا به محض ورود و رواج اين مواد راجع به آنها به بررسى و تحقيق پرداختند . در وهلهء اول لازم بود كه ماهيت آنها از نظر سردى و گرمى ، موارد استعمال و مضارى كه ممكن بود داشته باشند معين شود . نتايج اين بررسىها به صورت رسالهها و كتب متعدد درآمد ، به نحوى كه تقريبا در همهء نوشتههاى اطباى آن دوره راجع به اين موضوع